TARİHTE YOLCULUK 

BIÇAKÇIOĞLU

 
DÜNKÜ KAVALA ve TÜRK ANITLARI -5-
 

Mehmet Ali Paşa Külliyesi

Mehmet Ali Paşa Külliyesi, 1220-1226 (1800-1811) tarihleri arasında Kavalalı Mehmet Ali Paşa tarafından yaptırılmıştır. Bu külliye; cami, medrese, mektep, imaret mühendishane gibi tesisleri içerir. Yapıları, geç Osmanlı mimarisi ve Osmanlı baroku üslubundadır.

Rıhtımın karşısındaki yamaçta uzanan bu külliyede, denize arka verilip durunca, en sağda yaslanmış 6 odalı, derinliği 25 metre kadar bir köşk bulunmaktadır. Sonra 40 metre derinliğinde Medrese-i Hayriye adı verilen ve üç tarafı ravaklı çevrili kısımda, bir köşede kütüphane, dipte altı büyük hücre kütüphane ile odalar arasında, daha içeride camiye geçiş yer almaktadır. Arka sokak istikametine uyarak bina derinliği meyilli olarak incelmekte ve 8 metreye inmektedir. Bu kısım medrese olup, sağ cephe tarafında, zeminde tek katlı 12, geride ve solda iki kat üzerine 12’şerden 24 oda bulunmaktadır. Cephenin en solunda da epeyce geniş bir imaret vardır. İmaret kapısının üzerinde ise, gayet güzel bir sülüs çelisiyle İmaret-i Hayriye Dairesi yazılıdır. Dolayısıyla bunlar geç Osmanlı Türk mimarisinin özelliklerini taşır.

Mehmet Ali Paşa Mühendishane-i Hayriye isimli ilk ve orta dereceli okul ve Medrese-i Hayriye adlı okullar için vakıflar kurmuştur. Medrese-i Hayriye’nin her yıl beş yüzü aşkın öğrencisi ve yirmi kadar müderrisi (hocası) bulunduğu bildirilmektedir.

Doğu Makedonya ve Trakya’nın her köşesinden buraya talebeler gelir, yurtlarında barınır, bilim tahsil ederlerdi. Vakıfları çok zengindi ve birçokları da şehrin karşısındaki Taşoz (Tasos) Adasında bulunuyordu. Talebeye her iki bayramda elbiseler verilir, başarılı olanlara ikramiyeler dağıtılırdı. Taşoz Adası’ndaki gelirlerin bir çoğu adı geçen bu iki medreseye bağlanmıştı.

Mehmet Ali Paşanın doğduğu ev, şimdi bir müze olarak kullanılmakta ve bize 19. yüzyılın tipik Türk evlerini anımsatmaktadır. Evinin önündeki meydanda at üzerinde bir heykeli dikilmiş bulunmaktadır. Bu heykelin, Mısır Kralı Fuad zamanında ve onun emriyle yapıldığı söylenir. Buna karşılık Mısır’ın İskenderiye kentindeki Rum cemaate de şehrin Menşiye Meydanı’na benzeri bir heykel dikmiştir. Ayrıca Kavala şehir meydanında (o zaman Fuad Meydanı) Mehmet Ali Paşa’nın annesine ait bakımlı, gayet zarif, kubbeli bir türbe vardı. Bu türbe 1952’lerden sonra, meydanı genişletme bahanesiyle kaldırılmış, yok edilmiştir.

Ünlü araştırmacı Dr. Ekrem Hakkı Ayverdi, “Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri” S. 237’de şöyle demektedir:
“Yunan yönetimi Osmanlı eserlerini birer birer yok ettikleri veya kendi kaderine mahkum ettikleri halde, Kavala’lı Mehmet Ali Paşa, Tepedenli Ali Paşa gibi Osmanlı’ya isyan edenleri pek makbul tutmuşlar, özellikle Mehmet Ali Paşa’nın eserlerini korumuşlardır. Ancak bu korumada Mısır’dan bir şeyler bekledikleri açıktır. Bu eserleri yıkmamışlardır ama kendi kendine çökmesine sebepler icat etmişlerdir. Çünkü önceden emelleri Mısır krallarına yaranmak, birtakım münasebetler elde etmekti. Nasır ise artık eski Mısır idaresinin düşmanı idi. Mehmet Ali Paşa vasıtasıyla ona yaranamazlardı.”

Bugün Kavala’da Türk dönemine ait sadece ve sadece dört eser göze çarpar, bunlardan biri limana hakim bir tepe boyunca, kendi kaderine bırakılmış, yıkılmasını bekleyen Mehmet Ali Paşa Külliyesi’dir. İkincisi, aşağıda şehir içinde kilise olarak ayakta kalabilen İbrahim Paşa camii, üçüncüsü, kaleye giden yol üzerinde harap bir halde duran ve ön kısmı ev olarak kullanılan ve minaresi yıktırılan Tekke Camii’dir. Dördüncüsü ise Kanuni Sultan Süleyman’ın heybetli su kemerleridir. Yukarıda saymaya çalıştığımız otuzun üzerinde Osmanlı- Türk eserinden neredeyse hiçbiri kalmayacak derecede yok edilmiştir. Tarihe, tarihi eserlere ve başkalarının kültür mirasına saygılı olmak gerekmez miydi?