TARİHTE YOLCULUK 

BIÇAKÇIOĞLU

 
DÜNKÜ KAVALA ve TÜRK ANITLARI -2-
 

Kavala’daki inşa ve mimari faaliyetler alanında Kanuni’nin Baş Veziri İbrahim Paşa’nın büyük rolü olmuştur. Şehir, gelişmiş ve büyümüştür.
Evliya Çelebi, ayrıca 1078 (1667-1668’de) beş yüzü aşağı kalede İbrahim Paşa Camii civarında bulunan yedi yüz hanenin varlığından söz eder.
Kavala, Selanik Vilayeti Salnamesi’ne göre bir sancak merkeziydi. Ve 3.775 hane, 450 mağaza, elli beş dükkan, on altı han, yedi cami, bir sinagog, sekiz Müslüman ve dört Hıristiyan okuluna sahipti. Makedonya’nın 1900 yılına ait ayrıntılı ve güvenilir istatistiklere göre, Kavala sancağı içinde toplam 27 yerleşim yerinde 15.080 Türk, 3.700 Yunan, 400 Yahudi, 1.085 Çingene ve 200 kadar diğer milletlere mensup ahalinin bulunduğu, yani % 74 Müslüman olan toplam 20.465 kişinin yaşadığı kayıtlıdır.

Yukarıda geçtiği gibi İbrahim Paşa, şaheser sayılır bir şekilde kubbeli bir cami, bir medrese, bir imaret, bir hamam, bir han, bir de zaviye olarak bir külliye inşa etmiştir. İbrahim Paşa İmaretinde 32 görevli hizmet veriyordu. Hıristiyan ahalinin tamamı ise su kemerinin bakımıyla uğraşıyor ve buna karşılık
bir kısım ek vergilerden muaf bulunuyordu. Şehrin toplam gelir vergileri 13.327 akçe olup bu miktarın on iki bini pazar aidatları ve kantar gelirlerinden oluşmaktaydı. Bu da kişi başına düşen vergi yükünün hayli düşük olmasının yanında gelişmiş bir ekonominin mevcudiyetine işaret eder.
Kavala aynı zamanda 1806-1849 yılları arasında Mısır Valisi olan Mehmet Ali Paşa’nın doğduğu yer olarak da ün almıştır.

19. yüzyılda Kavala, özellikle Drama ve İskeçe bölgesinde oluşan, yetiştirilen tütüne liman hizmetleri sağlaması açısından hızlı bir gelişme gösterdi.
Rıhtımın karşısındaki yamaçta uzanan külliye ise, Mehmet Ali Paşa’nın yaptırdığı eser olup, geç Osmanlı Türk mimarisinin özelliklerini taşır. Bu külliye de bir cami, Medrese, Mektep, İmaret ve Mühendishane olmak üzere 5 yapıyı içerir. Bu eserler günümüzde ayakta olmakla beraber bakımsız ve harap bir durumdadırlar.

I. Balkan Savaşı’nda 1912 sonbaharında Bulgar ordusu Kavala bölgesini işgal etti. Yunanistan İkinci Balkan Savaşı’nda 1913 Temmuz’unda şehri ve çevresini aldı. Bu durum 10 Ağustos 1913 tarihli Bükreş Anlaşmasıyla da tescil edildi. I. Dünya Savaşı’nda Bulgarlar Kavala ve çevresini yeniden ele geçirmişlerse de savaş sonrasında burası Yunanistan’a verildi.
Türk ve Yunan nüfusu Bulgar işgali yıllarında ciddi sıkıntılar çekti. 1913’te Yunan hakimiyeti sağlandığında ise Bulgar nüfusu aynı şekilde sıkıntıya düşmüştü. Bulgar yazar ve araştırmacısı İvanof’a göre 1911’de Kavala, Drama, Sarışaban (Hırisopolis) ve Pravişta bölgelerinde 104.000 Türk nüfusu vardı. 1918 yılında ise bunlardan 69.000’i kalmıştı.

1923 – 1924’te bölgenin sınırlarıyla etnik, dini kompozisyonu kesin bir şekilde belirleyen Lozan Antlaşması’nın bir sonucu olarak bunlar da Anadolu’daki Rumlarla mübadele edildi. Savaşlardan sonra Kavala tekrar eski canlılığını kazanarak 1961’de 56.375 kişilik nüfusa erişti. Bugün yaklaşık 65.000’e ulaşan nüfusu ile önemli bir liman şehri olma özelliği taşımaktadır. Tütün üretim bölgesinin bir ihracat merkezidir.

İbrahim Paşa Camii, Lozan’dan sonra kiliseye çevrilerek Saint Nikolas (Agios Nikolaos)
adını almıştır. Yeni kompozisyona göre tadil edilmiş şekliyle bugünde varlığını kilise olarak sürdürmektedir ve ayaktadır.
1971’de eski şehir merkezinin yıkılarak yeniden inşası esnasında İbrahim Paşa Kervansarayı’nın büyük bir kısmı yeni yapıların arkasında ortaya çıkmışsa da kısa zaman sonra ortadan kaybolmuştur.

Şehrin yukarı kısmında büyük medrese / imaret yapılarının yanında Mehmet Ali Paşa’nın doğduğu ev, günümüzde müze olarak varlığını sürdürmektedir. Bahçesinde 1210 (1795-96) yılında vefat etmiş olan annesi Zübeyde Hanım’ın mezar taşı ile konağın önündeki köşede Mehmet Ali Paşa’nın Mısır hükümetinin teşvikiyle yaptırılan atlı bir heykeli yer almaktadır.

Kaynakça
1- Tayyip Gökbilgin, Yunanistan’da Türk Eserleri, Bilgi Mecmuası, İstanbul 1953
2- Diyanet Vakfı Ansiklopedisi, c.25, s.60,61,62.
3- Pars Tuğlacı, Osmanlı Şehirleri, Milliyet Yayınları, s.362-63.
4-T.T.D.no:1914
5- Seyahatname, a.e.c.8, s. İstanbul, 1928